İSTANBUL (AA) - HİKMET FARUK BAŞER - Uzmanlar, İstanbul'da artan betonlaşmanın kent ısı adası etkisini güçlendirdiğini, bunun da hem sıcaklıkları yükselttiğini hem de yerel atmosferik süreçleri değiştirerek ani ve şiddetli yağışları artırdığını belirtiyor.
Kentte son yıllarda hız kazanan yapılaşma, özellikle beton ve asfalt yüzeylerin yaygınlaşmasıyla birlikte güneşten gelen ısının daha fazla tutulmasına neden oluyor.
Yeşil alanların azalması ise bu ısının dengelenmesini zorlaştırırken, şehir merkezlerinde sıcaklıkların çevreye göre daha yüksek seviyelere çıkmasına yol açıyor. Yüksek katlı binalar hava akımlarını keserek doğal hava dolaşımını zayıflatıyor, bu da biriken sıcaklığın şehir içinde hapsolmasına neden oluyor.
Artan nüfus ve buna bağlı olarak yoğunlaşan insan faaliyetleri de enerji tüketimini ve atık ısıyı yükselterek kent ısı adasını besliyor. Tüm bu faktörler bir araya geldiğinde yalnızca sıcaklık artışı değil, aynı zamanda atmosferdeki dikey hareketlerin güçlenmesiyle ani ve kısa süreli şiddetli yağışların daha sık görülmesi gibi sonuçlar ortaya çıkıyor.
- 'Özellikle kent merkezinin yoğun olduğu yerlerde ısı adası daha fazlalaşıyor'
Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü Meteoroloji Laboratuvarı'nda görevli meteoroloji mühendisi Adil Tek, AA muhabirine, İstanbul'da kent ısı adasının artık çok daha belirgin hale geldiğini söyledi.
Şehirleşmenin özellikle dikey yapılaşma üzerinden etkisini artırdığını belirten Tek, 'İstanbul'da yapılaşma fazlalaştı ve özellikle de binaların dikey yükselmesi gelen güneş ışınlarını üzerinde çok daha fazla biriktiriyor. Özellikle kent merkezinin yoğun olduğu yerlerde bu ısı adası daha fazlalaşıyor.' dedi.
Tek, yoğun yapılaşmanın olduğu bölgelerde yeşil alanların azalmasının da bu durumda etkili olduğunu vurgulayarak, şehir merkezlerinde sıcaklık artışının çevreye göre çok daha yüksek seviyelere ulaştığını, sıcaklık artışlarının 3 dereceye kadar çıkabildiğini kaydetti.
Isı adasının etkisinin yalnızca belirli noktalarla sınırlı kalmadığını aktaran Tek, şehir merkezinde oluşan sıcaklığın çevre bölgelere doğru yayıldığını, bu durumun İstanbul genelinde hissedilen bir iklim değişimi yarattığını dile getirdi.
Tek, özellikle Avrupa Yakası'nda yapılaşmanın yoğun olduğu bölgelerde ısı adası etkisinin daha güçlü hissedildiğini anlatarak, 'Avrupa Yakası'nda yine Esenler, Bağcılar, Güngören ve Bahçelievler gibi ilçelerde ısı yükünün ağırlığı ve oradaki faaliyetlerin fazlalığı, binaların yoğun olması, yeşil alanların az olması, buradaki ısı adasını daha da kuvvetlendiriyor.' diye konuştu.
- 'Kısa süreli konvektif yağışları artırıyor'
Kent ısı adasının hava dolaşımını da olumsuz etkilediğine dikkati çeken Tek, betonlaşmanın şehir içi hava sirkülasyonunu zayıflattığını ancak İstanbul Boğazı'nın oluşturduğu doğal hava koridorunun bu etkiyi kısmen dengelediğini ifade etti.
Tek, kent ısı adasının yerel atmosferik süreçleri değiştirdiğini, bunun bulut oluşumu ve yağışlar üzerinde doğrudan etkili olduğunu vurgulayarak, şunları söyledi:
'Kent ısı adası sadece sıcaklığı artıran bir şey değildir. Aynı zamanda yerel dolaşımı da değiştiriyor ve bu bir atmosferik etkidir. Şehir yüzeyi daha çok ısındığında, şehrin alt seviyesindeki hava atmosferinin yukarı seviyelerine doğru daha hızlı şekilde yürüyor. Eğer burada nem de mevcutsa bu sefer konvektif hareketler kuvvetleniyor ve yağışlar daha da güçleniyor, yukarıya doğru atmosferik ısı akışları daha da kuvvetlenmiş oluyor.'
İstanbul'da özellikle kuzey kesimlerde ve Karadeniz'e yakın bölgelerde bu etkinin daha belirgin görüldüğü bilgisini paylaşan Tek, 'Poyraz, karayel ve yıldız gibi kuzeyli rüzgarlar Karadeniz üzerinden nemli havayı getiriyor. Bu da şehirdeki ısı adasıyla birleştiğinde kuvvetli konvektif yağışları oluşturuyor.' dedi.
- 'Hava koridorlarının korunması gerekiyor'
Adil Tek, İstanbul'daki ısı adasının yağışların üzerinde etkisi olduğunun altını çizerek, şunları kaydetti:
'İstanbul'da ısı adası etkisi konvektif yağışların miktarını artırıyor. Isı adası aslında normalde düşük, zayıf yağışları azaltıyor, hatta zaman zaman hiç düşmemesine sebep oluyor. İstanbul'daki kar yağışlarının azalmasının sebeplerinden bir tanesi de ısı adası diyebiliriz. Örneğin, Çatalca'ya kadar geliyor, kar yağışı var. Çatalca'dan sonra o konvektif ısı adası etkisinden dolayı sistem biraz bozuluyor. Eğer çok kuvvetli değilse tekrar İzmit'ten, Düzce'den sonra yağış başlıyor. Biz, İstanbul'da karla karışık yağmur şeklinde gördüğümüz yağışı, Çatalca'ya geçtiğimizde kar yağışı şeklinde, Düzce'ye geçtiğimizde yine kar yağışı şeklinde görüyoruz.'
Çok kuvvetli olmayan o zayıf sistemlerin de yağışın etkisini azalttığını belirten Tek, 'Ama kuvvetli ve özellikle yaz aylarında gelen o kuzeyli serin havalar aniden girdiği zaman, deniz suyu sıcaklığı beraberinde ve Karadeniz üzerinden gelen nem, şehrin ısı adasıyla birleşince kuvvetli bir konvektif etki oluşturuyor. Aynı zamanda şehir ısı adası çevreden daha fazla sıcak olduğu için çevredeki havanın da içeriye doğru akmasına sebebiyet veriyor. Bu da özellikle kısa süreli konvektif yağışları artırıyor.' diye konuştu.
Kent ısı adası etkisinin azaltılması için şehir planlamasında iklim odaklı yaklaşımın benimsenmesi gerektiğini vurgulayan Tek, 'Yoğun beton ve asfalt yüzeylerin azaltılması, yeşil alanların artırılması, ağaçlandırmanın yaygınlaştırılması, geçirimsiz yüzeylerin düşürülmesi ve hava koridorlarının korunması gerekiyor.' dedi.
Tek, şehir planlamasının artık yalnızca yapılaşma üzerinden değerlendirilmemesi gerektiğini sözlerine ekledi.
- 'Metropolün tamamında bir ısı adası var'
İstanbul Aydın Üniversitesi Dr. Öğretim Üyesi ve meteoroloji mühendisi Güven Özdemir ise dünyada kullanılan yakıtların büyük bölümünün fosil yakıt olduğunu anlattı.
Fosil yakıtların atmosfere sera gazı saldığını belirten Özdemir, 'Bu sera gazlarının etkisi atmosferde bir cam küre gibi, bir sera gibi kendini gösteriyor. Atmosferde biriktikçe de güneşten gelen ısıyı absorbe edip o bölgedeki hava sıcaklığını artırıyor.' bilgisini verdi.
Özdemir, İstanbul'un tamamında ısı adası etkisinin görüldüğünü vurgulayarak, 'Metropolün tamamında bir ısı adası var. Bölgelerde etrafına göre en az 4-5 derece sıcaklık farkı oluşuyor. Isı adası etkisi şehirleşmenin, betonlaşmanın en yüksek olduğu, sanayinin yüksek olduğu yerlerde, ormanlaşmanın ve yeşil alanın en az olduğu bölgelerde en yoğun. Koca Mustafa Paşa'dan tutun, Gaziosmanpaşa'ya kadar büyük bir alanı kapsayan alanlarda ısı adası en yoğun seviyesinde oluyor. Boğaz hattı ve ormanlık alanlarda ise etki daha düşük.' şeklinde konuştu.
Isı adalarının meteorolojik olayları da etkilediğini bildiren Özdemir, şöyle devam etti:
'İstanbul'da denizden gelen nemli hava akımları konvektif hareketlerle yükselmeye başlıyor. Yüksekteki soğuk havayla da karşılaştığında hızlı şekilde yoğunlaşma meydana geliyor, aşırı yağışlar oluşabiliyor. Bunun yanı sıra sıcaklığın artmasından dolayı yaz aylarında büyük kuraklık gözüküyor çünkü yer yüzeyi ısınıyor. Havadaki sera gazlarından dolayı güneş enerjisini absorbe ettiği için atmosfer ısınıyor. Bu en çok yüksek basınç alanları oluştuğu zamanlarda meydana geliyor. Konvektif hareketlerde Marmara Denizi, Boğaz etkisi, Karadeniz etkisi konvektif hareketlerle hızlı şekilde yükselen hava etrafına yağış olarak geliyor. Sel şeklinde çok ani yağışlar, kuvvetli fırtına, hortum gibi olaylar söz konusu oluyor. Bunun da yıkıcı etkileri var.'
Kentleşmenin yağışın mekansal dağılımını etkilediğini belirten Özdemir, özellikle yüksek katlı yapılaşmanın rüzgar sirkülasyonunu engellediğini kaydetti.
Özdemir, sanayi, trafik ve egzoz gazlarının da hava kalitesini olumsuz etkilediğini, bunun çarpık kentleşmenin temel sorunlardan biri olduğunu dile getirdi.
Çözüm olarak yeşil alanların artırılması gerektiğini vurgulayan Özdemir, yapılan binaların çevresi, üst kısımları ve çatılarının yeşillendirilmesi, otoban kenarlarının da ağaç ekilerek, yeşil alan olarak kazanılması gerektiğini ifade etti.
