ÇOCUĞU KİM YETİŞTİRİR?
Anne Babası mı, Yoksa İçinde Yaşadığı Toplum mu?
“Toplum olarak çocukların nasıl yetiştirilmesi gerektiğini çok iyi biliyoruz. Ne ilginçtir ki onlara nasıl bir örnek olduğumuz konusunda aynı başarıyı gösteremiyoruz.”
Çocuk yetiştirmek konusunda hepimiz oldukça iddialıyız. En azından ne öğüt vermemiz gerektiğini çok iyi biliyoruz.
Dürüst olacaksın, saygılı olacaksın, kimsenin hakkını yemeyeceksin, yalan söylemeyeceksin, insanları incitmeyeceksin...
Öğütlerimiz kusursuz.
Sonra çocuk büyüyor, evin kapısından dışarı çıkıyor ve küçük bir sorunla karşılaşıyor: Dışarıdaki dünya, evde anlatılanlara pek benzemiyor.
Okulda arkadaşını aşağılayan çocuk grubun en popüler üyesi olabiliyor. Sosyal medyada başkalarına hakaret eden biri binlerce takipçi kazanıyor. Televizyonda birbirinin sözünü kesen yetişkinler, haklılık yarışına giriyor.
Çocuk şaşkın.
“Bana bunların yanlış olduğunu söylemişlerdi ama herkes böyle davranıyor!”
Doğrusu, açıklaması biraz zor.
Çünkü biz çocuklarımıza nasıl bir insan olmaları gerektiğini anlatırken, nasıl bir dünyada yaşayacakları konusunda pek düşünmüyoruz.
Üstelik mesele yalnızca dışarıdaki dünya da değil.
Evde çocuğa “Telefonu bırak, biraz kitap oku” diyoruz. Bunu söylerken gözümüz kendi telefonumuzda.
“Kimseye bağırma” diye uyarıyoruz. Ardından trafikte önümüze geçen sürücüye söylemediğimizi bırakmıyoruz.
“İnsanların düşüncelerine saygı duy” diyoruz. Çocuk bizim düşüncemize itiraz ettiğinde ise hemen aile içindeki hiyerarşiyi hatırlıyoruz.
Çocuklardan, kendimizin göstermekte zorlandığı davranışları bekleme konusunda gerçekten çok başarılıyız!
Psikolog Albert Bandura, insanların başkalarını gözlemleyerek de öğrendiğini ortaya koymuştu. Özellikle çocuklar için söylenen sözler kadar, davranışların sonuçları da önemli.
Bir çocuk, dürüst insanların sürekli kaybettiğine, kaba davrananların istediğini elde ettiğine inanırsa doğal olarak kafası karışıyor.
Çünkü çocuk yalnızca neyin doğru olduğunu öğrenmiyor; toplumda neyin işe yaradığını da keşfediyor.
İşte asıl çelişki burada.
Biz çocuklarımızın merhametli olmasını istiyoruz ama merhameti zaman zaman zayıflık sayıyoruz. Dürüst olmalarını bekliyoruz ama kendi küçük yalanlarımızı hayatın gerekliliği olarak açıklıyoruz. Adaletli olmalarını öğütlüyoruz ama haksızlık kendi çıkarımıza hizmet ettiğinde pek sesimiz çıkmıyor.
Sonra da gençlerin değerlerini kaybettiğinden yakınıyoruz.
Acaba gerçekten değerlerini mi kaybediyorlar, yoksa bizim değerlerimize ne kadar bağlı olduğumuzu mu görüyorlar?
Elbette bir çocuğun bütün davranışlarından anne babasını sorumlu tutamayız. Çocukların farklı mizaçları, arkadaş çevreleri, deneyimleri ve gelişim süreçleri var. Aynı evde büyüyen kardeşler bile birbirinden çok farklı insanlar olabiliyor.
Ama aile de sorumluluğunu yalnızca nasihat vererek tamamlamış sayılmaz.
Çünkü çocuk yetiştirmek, evde güzel cümleler kurup çocuğu dışarıdaki dünyaya teslim etmekten ibaret değil.
Üstelik artık o dış dünya yalnızca sokaktan, okuldan ve mahalleden oluşmuyor. Çocuğun cebinde taşıdığı küçük ekran, bazen evdeki bütün yetişkinlerden daha fazla konuşuyor.
Kimin değerli, kimin başarılı, kimin güçlü olduğunu sürekli anlatıyor. Beğenilmeyi önemli, görünür olmayı gerekli, başkalarından üstün olmayı başarı gibi gösterebiliyor.
Biz ise çoğu zaman bütün bu etkilerle mücadeleyi çocuğun telefonunu elinden almak sanıyoruz.
Oysa telefon sustuğunda, yetişkinlerin davranışları konuşmaya devam ediyor.
Burada yalnızca ailelerin değil, toplumun da kendisine bakması gerekiyor.
Çünkü çocukların gelişimi aileyle sınırlı değil. Gelişim psikoloğu Urie Bronfenbrenner'ın da ortaya koyduğu gibi okul, arkadaş çevresi, kültür ve toplumsal koşullar çocuğun dünyasını birlikte şekillendiriyor.
Bir okulda zorbalık görmezden geliniyorsa, bir mahallede güçsüz olan sürekli eziliyorsa, bir toplumda dürüstlükten çok kurnazlık ödüllendiriliyorsa çocuğa yalnızca “İyi insan ol” demek ne kadar yeterli?
Yanlış anlaşılmasın. Bütün bu koşullara rağmen duyarlı, dürüst, vicdanlı insanlar yetişiyor. Ailelerin, öğretmenlerin ve iyi örneklerin gücünü küçümseyemeyiz.
Ama iyi insan yetiştirmeyi yalnızca anne babanın görevi sayıp, çocukların içinde büyüdüğü toplumsal ortamı sorgulamamak da büyük bir kolaycılık.
Çünkü çocuklar bizim söylediklerimizi dinliyor, yaptıklarımızı izliyor ve çoğu zaman ikisi arasındaki farkı bizden önce fark ediyor.
Belki artık çocuklara sürekli nasıl davranmaları gerektiğini anlatmak yerine, kendi davranışlarımız üzerine biraz daha düşünmeliyiz.
Örneğin, bir çocuğa dürüstlüğü anlatmadan önce kendi dürüstlüğümüzü, saygıyı öğretmeden önce başkalarına gösterdiğimiz saygıyı, merhametten söz etmeden önce merhamete ne kadar yer açtığımızı sorgulayabiliriz.
Çünkü çocukların iyi insan olmasını istemek kolay.
Zor olan, onların örnek alabileceği insanlar olabilmek.
Ve galiba çocuk yetiştirme konusundaki en büyük çelişkimiz de burada:
Çocuklarımızın bizim söylediklerimiz gibi yaşamasını istiyoruz. Oysa onlar, çoğu zaman bizim yaşadığımız gibi yaşamayı öğreniyor.
